نقش مساجد در جامعه
فهرست مطالب:
نقش هاي مختلف مسجد در طول تاريخ
نقش مسجد در فرهنگ اسلام
تعريف واژه مسجد در اسلام
ثواب رفتن به مسجد
رعايت احكام و آداب مسجد
فضيلت مسجد
مسجد محل شهادت اولياي خدا
آمار مساجد در ايران
منابع
در این نوشتار به اختصار نقشهای مختلف مسجد در طول تاریخ مورد بررسی قرار میگیرد.
1ـ خانه مردم
ابتدای اذان و اقامه تا انجام نماز و سرانجام آن، نشان میدهد كه اساس عبادت، به ویژه نماز بر پایهی جمع و جماعت است و بنده به هنگام راز و نیاز هم باید خود را میان جمع ببیند، بنابراین هر گونه فرد گرایی و مانند آن از نظر قرآن و اسلام مفاهیمی مردود شناخته میشود.
2-پایگاه قضایی
در زمان رسول اكرم (ص) ، مسجد نقش عمدهای در امور قضایی داشت و بسیاری از مسائل حقوقی مردم با همت آن حضرت (ص)در مسجد رسیدگی میشد.
در دورهی خلفای راشدین این شیوه همچنان معمول بود، چنانكه در گوشهای از مسجدكوفه، به نام «دكهالقضا» حضرت علی (ع)برای رسیدگی به كارهای حقوقی و قضایی مردم به محكمهی قضاوت مینشستند.
لذا در سرزمینهای اسلامی داوری، مبنایی داشت، و قضات مذهبی عهده دار این مهم بودند و تشكیلات خاص و مكان ممتازی به جز مسجد، برای قضاوت ضرورتی نداشت.
در دورهی خلفای فاطمی، ساختمان ضمیمهی شمال شرقی مسجد عمر برای سكونت
قاضی القضات اختصاص یافت. روزهای شنبه و دوشنبه قاضی القضات در ملأ عام به قضاوت میپرداخت. در زمان یاقوت نیز قاضی القضات شهر بغداد احكام قضاییاش را در مسجد صادر میكرد.
همچنین قاضی شهر دمشق در مسجد اموی رواق مخصوصی برای قضاوت داشت. چنین روشی در بسیاری از شهرهای مهم كشورهای اسلامی معمول بود.
3ـ جایگاه حسبه
همان گونه كه مسجد به منزلهی پایگاه قضایی مورد استفاده قرار میگرفت، جایگاه مناسبی برای حسبه ـ از دیدگاه سازمانهای اداری جدید بخشی از وظایف شهرداری، شهربانی و دادستانی را در بر میگیرد ـ به شمار میآمد. برای مثال، محتسب در قاهره یك روز در میان و در یكی از دو مسجد جامع آن شهر، برای رسیدگی به امور شهری حضور مییافت.
ـ خانهی خبر
مسجد، محل تجمع مردم، مركزی برای اطلاع رسانی و پخش اخبار مهم، نقش ویژهای را از زمانهای گذشته تا حال ایفا كرده است كه مصداق بارز آن در جریان انقلاب شكوهمند اسلامی ایران دیده شد. اصولاً دین مقدس اسلام از این جهت كه به مناسبتهای مختلف مردم را فرا میخواند، در میان ادیان دیگر برجستگی خاصی دارد.
اهمیت این مركز، به ویژه در زمان صدر اسلام كه از جهت اطلاع رسانی فاقد رسانههای گروهی بود، اهمیت بسیاری داشت، زیرا در همین اجتماعات، رهبران دینی فرصت را مغتنم میشمرند و به مناسبتهای گوناگون راهنماییهای لازم به اطلاع عموم میرسد.
هم اكنون نیز در بسیاری از كشورهای اسلامی مساجد از جهت پخش خبرهای مربوط به جنبشهای مردم و نهضت اسلامی نقش چشمگیری دارند.
ـ محل رفع مشكلات
از زمانهای گذشته، افراد ضعیف و كسانی كه به نوعی مشكلات شخصی و اجتماعی داشتند، به مسجد مراجعه میكردند. در سیره حضرت رسول اكرم (ص) میبینیم كه مؤمنان برای رفع نیازشان، به حضرت روی میآوردند، و آن حضرت نیز با بذل مساعدتهای لازم، نیاز آنان را تا حدّ امكان برطرف میكردند؛ به این ترتیب،مسجد مكانی بود كه میتوانست محل ارتباط مستقیم رهبر و مردم باشد.
6ـ پایگاه جهاد و نهضت
در زمان رسول اكرم(ص)،یكی از مهم ترین نقشهای مسجد این بود كه آن حضرت مقدمات فكری و بسیج عمومی مسلمانان را به منظور جهاد با كفار در آنجا تدارك میدید. عیناً همین نقش در جریان نهضت روحانیون شیعه به رهبری امام خمینی ـ قدس سره ـ ، در سال 1342 ش و پس از آن در جریان پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مشاهده شد. در كشورهای اسلامی همواره مساجد پایگاه نهضتهای اسلامی علیه حكام جور و ستم پیشه مطرح بوده و هستند.
هم اكنون در كشور اسلامی ایران مسجد در قالب پایگاه نیروهای بسیج مقاوت فعال است؛ در طول 8 سال دفاع مقدس، مساجد به عنوان مكانهای جذب نیروهای رزمنده بسیجی و پشتیبانی و فعالیتهای پشت جبهه، نقشی بسیار مؤثر و سر نوشت ساز ایفا كردند.
7ـ مركز آموزش
در اهمیت علم و آگاهی همین بس كه یكی از اهداف بعثت پیامبر (ص)تعلیم و تعلّم بوده است.
روزی رسول اكرم (ص)وارد مسجد شد و در آنجا با دو گروه مواجه شد. در یك قسمت، مردم سرگرم علم آموزی و در قسمت دیگر مسجد دستهای مشغول راز و نیاز با خدا بودند. پیغمبر (ص)فرمودند:
«این دو نشست و گرد همایی با خیر و سعادتاند، زیرا گروه دوم خدا را میخوانند و گروه اول نیز سرگرم فراگیری بینش و دانشاند و میخواهند دانش و آگاهی دینی خود را از رهگذر تعلیم، به دیگران منتقل سازند. اما گروه اول بر گروه دوم مزیت دارند.
سپس، حضرت (ص)در جمع گروهی كه سر گرم دانش اندوزی و تعلیم بودند، نشست.
پیامبر اسلام (ص)نخستین كسی بود كه (نو مسلمانان) عرب را برای كسب دانش، در یك حلقه گرد خود فرا خواند.
آموزش اسلامی با دعوت پیامبر (ص)نخستین مربی و معلم مسلمانان و از مسجد كه در واقع پایگاه تعلیماتی مسلمانان بود، آغاز شد؛ مسجد كه در عصر نبوت و دورهی خلفای راشدین بنای بسیار ساده و ابتدایی داشت، مجمع نو مسلمانانی شد كه برای حل و فصل مسائل جدید، در آن آمد و شد داشتند. اقامهی نماز، استماع سخنان پیامبر (ص)در باب آیاتی كه وحی میشد،تبلیغ دین و ابلاغ احكام شرع، اعلان جنگ و جهاد و عقد صلح، تقسیم غنایم جنگی، ارسال نامهها، تشییع جنازه و مسائلی از این قبیل كه بیشتر آنها با هجرت رسول خدا به مدینه جاری شد، در واقع «مسجد» كهنترین دانشگاه اسلامی و اساسیترین پایگاه تعلیمات در تاریخ اسلامی به شمار رفته و میرود.
نقش مسجد در فرهنگ اسلام
در اصطلاح روایی، تمام روی زمین، مسجد و سجدهگاه انسان است. رسول اكرم (ص)فرمود:
«جعلت لی الارض مسجداً و طهوراً».
«زمین برای من سجدهگاه و پاك كننده قرار داده شد».
«قاضی عیاض» گفته است مسجد بودن كل زمین از خصایص امت مسلمان است، زیرا امتهای پیشین جز در مكانی كه یقین به طهارت و پاكی آن داشتند نمیتوانستند در جای دیگر نماز بگذارند، لكن امت مسلمان در همهی نقاط زمین میتوانند نماز بگذارند، جز در مكان و جایی كه به نجاست و ناپاكی آن یقین و جزم داشته باشند.
«قرطبی» گفته است: مسجد و عبادتگاه بودن همهی نقاط زمین، از ویژگیهای دوران رسول اكرم (ص)است، زیرا پیامبران پیشین، فقط در صومعهها و كلیساها میتوانستند به عبادت بایستند و نماز بگذارند، لكن برای حضرت محمد (ص)گسترهی زمین، مسجد بوده و آن حضرت در هر مكان كه وقت نماز فرا میرسید، به نماز میایستاد.
تعريف مسجد
واژهی «مسجد» در عرف و اصطلاح مردم دنیای امروز، فقط بر معبد و مكان نماز مسلمانان اطلاق میشود، اما مراكز عبادی پیروان دیگر ادیان توحیدی با نام و عنوان دیگری مانند: صومعه،كلیسا، كنیسه، دیر و امثال آنها خوانده و شناخته میشوند. با وجود این، بر این نكته تأكید است كه در بنیان اعتقادی و فكری و عملی اسلام هر چند عبادات و فرایض یومیه و جز آنها وقتی معین دارند و برگزاری آنها در مساجد، فضیلت و اجر و پاداش فراوان دارد، اما به طور كلی برای ارتباط با خداوند هستی و ادای نماز و دعا و نیایش به درگاه الهی مكان و زمان خاصی لازم نیست، بلكه انسانی كه خود را بندهی مطیع در برابر خدا میداند، همه جا و همه وقت به دنبال رضای پروردگار و در پی طاعت و فرمانبرداری حضرت حق تعالی است انسان مؤمن و پارسا همواره برای تحصیل رضای الهی تلاش و جهاد میكند و با گام سپردن در مسیر كمال مطلوب و ممكن انسانی، عمر خود را سپری میسازد.
شاهد این سخن حدیث نبوی است:
«جُعِلَتْ لی الارضُ مَسجداً و تُرابُها طهوراً أَیْنَما أَدرَكتَنِی الصَلوه صَلَّیتُ».
«زمین برای من سجدهگاه و خاكش پاك كننده قرار داده شده است؛ هر جا كه وقت نماز فرا رسد همان جا به نماز میایستم».
مسجد، همانند ستاد مقدسی است برای تعلیم و تربیت شایسته. مسجد، سنگری است برای ترویج اسلام و دفاع از حریم عقیده و ایدئولوژی حق. مسجد، آموزشگاهی است برای یادگیری اصول عبودیت و بندگی و مهدی است برای آموزش راه و رسم صحیح زندگی اجتماعی فردی. مسجد، دانشگاه انسان ساز و بستری است برای تربیت عنصر صالح انسانی. مسجد،پایگاه یكتا پرستی، و مكانی است برای ایجاد زمینهی وحدت و یكپارچگی جامعهی موحّد و یكتا پرست. مسجد خانهی ارشاد و هدایت است و نهاد تحكیم بخش روابط عقیدتی و عاطفی آحاد انسان و سر انجام، مسجد، مكانی است برای تمرین و ممارست خلق و خوی و رفتار و كردار پسندیدهی انسانی است.
ثواب رفتن به مسجد
پيامبر خدا(ص) مي فرمايند: کسي که صبحگاهان ، روانه مسجد شود، تنها بدين خاطرکه خيري را فرا گيرد يا آموزش دهد، پاداش کسي را دارد که عمره کاملي را به جا آورده است و کسي که شبانگاه روانه مسجد شود، تنها با اين هدف که خيري را فرا گيرد يا آموزش دهد اجر کسي را دارد که حج کاملي را به جا آورده است.
منيه المريد ص ۱۰۶- بحارالانوار ج ۱ ص ۱۸۵
امام علي (ع) مي فرمايند: يک نماز در بيت المقدس برابر با يک هزار نماز است و يک نماز در مسجد جامعبرابر با يک صد نماز است و يک نماز در مسجد محلهبرابر با بيست و پنج نماز است و يک نماز در مسجد بازار برابر با دوازده نماز است و نمازگزاردن به تنهايي و در خانه يک نماز به شمار مي آيد.
الکافي: ج ۲ ص ۶۳۵ - بحارالانوار: ج ۷۴
رعايت احکام و آداب مسجد
مسجد خانه خداست و کسي که به مسجد مي رود، در واقع به ديدار خدا مي رود. از اين رو شايسته است تا اموري را رعايت کند از جمله داشتن انگيزه الهي براي رفتن به مسجد ، طهارت روح، پاکيزگي جسم و لباس ، استعاذه و خواندن دعا به هنگام ورود به مساجد و خروج از آن، خواندن نماز تحيت و رو به قبله نشستن شتاب نکردن براي خروج از مسجد.در مقابل اموري مانند عبور از داخل مسجد بدون نماز خواندن، بلند کردن صدا، سخن گفتن از مسائل دنيوي، اشعار بيهوده و بي محتوا خواندن، تجارت ، خوابيدن در مسجد بدون ضرورت شايسته نيست. هم چنين به مسجد رفتن کسي که بوي دهانش ديگران را آزار دهد مکروه است، آلوده کردن مسجد به نجاست حرام و پاک کردن آن از نجاست واجب است.
محل شهادت اولياي خدا
امام صادق (ع): هيچ مسجدي نيست، جز اين که بر قبر پيامبري يا جانشين او که به قتل رسيده و قطره اي از خونش در آن جا بر زمين ريخته، ساخته شده است و خداوند دوست دارد که در آن مکان، ياد شود. از اين رو، در آن هم نماز واجب و مستحب بخوان و هم نماز قضا شده ات را به جا آور.
بحارالانوار: ج ۱۴
آمار جالب از تعداد مساجد ایران
شیعیان ایران کمترین عبادتگاه را برای زیارت و برگزاری نمازو فرائض دینی در مقایسه با اهل سنت و اقلیت های مذهبی دارند. نزدیک به 70 هزار مسجد در کشور وجود دارد که از این میزان 60هزار مسجد متعلق به شیعیان و 10 هزار مسجد نیز برای اهل سنت است. این در حالی است که بنا بر گزارش های رسمی در مورد جمعیت کشور از 72 میلیون نفر ایرانی بیش از 99 درصد مسلمان و 7 درصد آنها نیز از اهل سنت هستند. بر این اساس نزدیک به 5 میلیون سنی در کشور وجود دارد که دارای 10 هزار مسجد هستند و به این ترتیب بطور متوسط برای هر 500 سنی یک مسجد ساخته شده است.در همین حال اگر از جمعیت مسلمانان ایران 7 درصد اهل سنت را کسر کنیم ،کل جمعیت شیعه بالغ بر 66 میلیون نفر خواهد بود که بطور متوسط برای هر1100 شیعه یک مسجد وجود خواهد داشت. این در حالی است که مطابق آمار غیر رسمی نزدیک به 40 درصد مساجد شیعیان بدون روحانی و امام جماعت است و بیش از نیمی از این مساجد به بازسازی اساسی نیاز دارد .
منابع:
بحارالانوار
اصول كافي
www.googel.com
www.jahannews.com
این وبلاگ به عنوان پایگاه اطلاعاتی موسسه مشاوره و پژوهش مددکاری, جهت اطلاع رسانی درباره رشته مددکاری اجتماعی و آشنایی خوانندگان با مفاهیم مربوطه و نقش آن در جامعه توسط دکتر محمدرضا رنجبر استاد دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه علمی کاربردی ایران ایجاد شده است. وی علاوه بر سابقه سالها تدریس در دانشگاه,تالیف و ترجمه کتاب، ارائه مقاله در سمینارهای علمی و مشاوره و راهنمایی بیش از دویست و پنجاه رساله دانشجویی, بعنوان مشاور اجتماعی و صنعتی در مراکز گوناگون مشغول به فعالیت می باشد.